مروری بر ادبیات و معرفی مدل های مناطق آزاد و مناطق ویژه اقتصادی

عباسی, حسین

doi:10.22034/bs.2025.2056746.3088

مروری بر ادبیات و معرفی مدل های مناطق آزاد و مناطق ویژه اقتصادی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

حسین عباسی

دانشیار، گروه مدیریت بازرگانی، دانشکده اقتصاد و مدیریت، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

10.22034/bs.2025.2056746.3088

چکیده

این مطالعه با هدف شناسایی و معرفی مدل‌های مناطق آزاد در سطح جهان انجام شد. با مرور سیستماتیک ادبیات و بررسی مقالات منتشر شده با موضوع پژوهش در پایگاه‌های اطلاعاتی داخلی و خارجی؛ اجزا، عناصر و مولفه‌های مناطق آزاد شناسایی و در قالب سه عنصر چارچوب‌های قانونی، مشوق‌ها و زیرساخت‌ها طبقه‌بندی شد. چارچوب قانونی مجموعه‌ای روشن و منسجم از قوانین و مقررات حاکم بر فعالیت‌های اقتصادی در منطقه است. مشوق‌ها نیز مزایای مالیاتی و مالی را برای جذب سرمایه‌گذاری و کسب‌وکار در مناطق آزاد ارائه می‌کنند. همچنین، زیرساخت‌ها، امکانات فیزیکی و تاسیساتی لازم را برای فعالیت موثر شرکت‌ها فراهم می‌کند. تعامل بین این مؤلفه‌ها برای موفقیت مناطق آزاد بسیار مهم است و باید از یکپارچگی و تعادل بین همه اجزا اطمینان حاصل شود. در صورت نارسایی، ناقص یا ناکافی بودن زیرساخت‌ها، اثربخشی یک منطقه آزاد با چارچوب قانونی مستحکم و مشوق‌های جذاب کاهش می‌یابد و بالعکس. این مقاله با ارائه دانش و معلومات مورد نیاز در مورد مناطق آزاد، بینش لازم را برای تمایز مناطق آزاد از سایر مناطق اقتصادی و ارزیابی امکان‌سنجی آن‌‌ها در یک کشور فراهم می‌نماید. همچنین، با شناسایی و معرفی اجزای تشکیل دهنده منطقه آزاد، ارزیابی‌های منظم و بهبود عملکرد مناطق را امکان‌‌پذیر می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

مناطق آزاد / اجزای منطقه آزاد / مناطق ویژه اقتصادی / مناطق پردازش صادراتی / مناطق آزاد تجاری

موضوعات

بازرگانی

عنوان مقاله English

A literature Review and An Introduction to Free Zone and Special Economic Zone Models

نویسنده English

Hossein Abbasi

Associate Professor, Department of Business Administration, Faculty of Economics and Management, University of Tabriz, Tabriz, Iran

چکیده English

This study aimed to identify and introduce free zone models worldwide. By systematically reviewing the literature and examining articles published in domestic and foreign databases; the components, elements and features of free zones were identified and classified into three elements: legal frameworks, incentives and infrastructure. The legal framework comprises a clear and coherent set of laws and regulations governing economic activities in the zone. Incentives refere to tax and financial benefits provided to attract investment and business in free zones. Infrastructure provides the necessary facilities and utilities for the effective operation of companies. The interaction between these components is very important for the success of free zones and the integration and balance between these three components must be ensured. If there are failures in, or incomplete or inadequate infrastructure, the effectiveness of a free zone - even one with a strong legal framework and attractive incentives – decreases, and vice versa. By providing the essential knowledge and information about free zones, this article provides the necessary insight to distinguish free zones from other economic zones and assess their feasibility for a country. It also, by identifying and introducing the core components of a free zone, enabling ongoing evaluations and the improvement of zone performance.

کلیدواژه‌ها English

Free Zones/ Free Zone Components/ Special Economic Zones/ Export Processing Zones/ Free Trade Zones

اعتماد. (1404). سراب مناطق آزاد، روایت 30 سال ناکامی؛ بهشت قاچاق، جهنم سرمایه‌گذاری. گزارش اقتصادی روزنامه اعتماد، دوشنبه ۲۹ اردیبهشت، شماره ۶۰۴۷.

ایسنا. (1397). سرابی به نام منطقه آزاد. گزارش ایسنا از منطقه آزاد مازندران و مصاحبه با اساتید. 24 مرداد، شماره خبر 97052412668.

شقاقی شهری، وحید. (1396). یکپارچگی اقتصادی منطقه‌‌ای و تأثیر آن بر سرمایه‌‌گذاری مستقیم خارجی متقابل. فصلنامه پژوهشنامه بازرگانی، شماره 84، پاییز، 64-27. DOR: 20.1001.1.17350794.1396.21.84.2.0

عباسی، حسین؛ میرزایی، حسین و احمدی کمالی، مهدیه. (1395). بررسی عملکرد منطقه آزاد تجاری _ صنعتی ارس از منظر صادرات. دوماهنامه بررسی‌های بازرگانی، شماره 81 بهمن و اسفند، 100- 85. Dor: 20.1001.1.26767562.1395.14.81.6.3

عباسی، حسین؛ نیکجو، سعید و شعوری، ملیحه. (1404). توسعه پایدار، دیجیتالی شدن اقتصاد و انقلاب صنعتی جدید. کنفرانس ملی نظام حقوقی مناطق آزاد تجاری- صنعتی: چالش‌ها و راهکارها. مجموعه مقالات. دانشگاه پیام نور استان آذربایجان شرقی، منطقه آزاد ارس، اردیبهشت ماه.

فرینا. (1404). مناطق آزاد آینده: فناوری موج چهارم و هوشمندسازی صنایع. پایگاه خبری مناطق آزاد و ویژه اقتصادی، شنبه 6 بهمن، freena.ir/detail/70512

لطفعلی‌زاده لاهرودی، علی.(1403). مروری بر جایگاه مناطق آزاد در نظریات علمی و اسناد توسعه (مطالعه موردی: منطقه آزاد ارس). جغرافیا و روابط انسانی، 6 (4)،650-60. doi: 10.22034/gahr.2023.398663.1881

مرکز پژوهش‌‌های مجلس شورای اسلامی. (1402). مروری بر تجربه مناطق آزاد و ویژه اقتصادی جهان کشور امارات. دفتر مطالعات اقتصادی، گروه بازرگانی، شناسنامه گزارش؛ کد موضوعی 220، شماره مسلسل 19106، تیرماه، 43-1.

مرکز پژوهش‌‌های مجلس شورای اسلامی.(1400). تحلیل و بررسی عملکرد اقتصادی مناطق آزاد تجاری صنعتی جمهوری اسلامی ایران. معاونت مطالعات اقتصادی، کد موضوعی220، شماره مسلسل17492، اردیبهشت ماه، 51-1.

مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (1374). دلایل عدم موفقیت مناطق آزاد در ایران. گزارش 1500931 معاونت پژوهشی، آذرماه، 1-15.

Abasi esfanjani, H., mirzaei, H. and ahmadi kamali, M. (2017). Study of the Export Performance of Aras Free Trade-Industrial Zone. Commercial Surveys, 14(81), 85-100. [InPersian] Dor: 20.1001.1.26767562.1395.14.81.6.3

Abbasi, Hossein; Nikjoo, Saeed and Shohori, Malihe. (1404). Sustainable Development, Digitalization of the Economy and the New Industrial Revolution. National Conference on the Legal System of Free Trade-Industrial Zones: Challenges and Solutions. Collection of Articles. Payam Noor University of East Azerbaijan Province, Aras Free Zone, May. [In Persian].

Akinci, G. and Crittle, J., (2008). Special economic zone: performance, lessons learned, and implication for zone development, in: Foreign Investment Advisory Service. (FIAS) occasional paper Washington, D.C.

Akhtar, M.H., (2003). An evaluation of Karachi export processing zone: a preliminary investigation, Pakistan Dev. Rev. 42 (4) 927–940, https://doi.org/ 10.30541/v42i4iipp.927-940.

Alansary, O. S., & Al-Ansari,T. (2023). Defining ‘free zones’: A systematic review of literature. Heliyon, 9(4), Article e15344. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2023.e15344

Arruda, H., Silva, E. R., Lessa, M., Proença Jr, D., Bartholo, R. (2022). VOSviewer and Bibliometrix. doi: 10.5195/jmla.2022.1434

Bost, F., (2010). Atlas mondial des zones franches, La Doc. française.

Bost, F., (2019). Special economic zones: methodological issues and definition, Transnatl. Corporations 26 (2) 141–153, https://doi.org/10.18356/948d2781-en.

Burnham, J. F. (2006). Scopus Database: A Review. Biomedical Digital Libraries, 3(1):1. DOI:10.1186/1742-5581-3-1.

Chiu, R.H., Lirn, T.C. Li, C.Y. Lu B.Y., Shang, K.C., (2011). An evaluation of free trade port zone in Taiwan, Asian J. Shipp. Logist. 27 (3) 423–445, https://doi.org/ 10.1016/S2092-5212(11)80020-9.

DaphNE, (2018). Guidelines for Industrial Development Initiatives in Ports. Available online: https://www.interreg-danube.eu/uploads/media/approved_project_ public/0001/27/b18d6ffc220bb6b66426ecb4e5b0d9e04eb4e9b7.pdf.

Davies, R.B., Mazhikeyev, A. (2019). The impact of special economic zones on exporting behavior, Rev. Econ. Anal. 11 (1) 145–174, https://doi.org/10.15353/ rea. v11i1.1520.

Etemad. (1404). Mirage of Free Zones, Narrative of 30 Years of Failure; Paradise of Smuggling, Hell of Investment. Economic Report of Etemad Newspaper, Monday, May 19, No. 6047. [In Persian].

Eurpean Union, (2020). Free Zone Definiton, [Online]. Available online: https://ec.europa.eu/taxation_customs/business/customs-procedures/what-is-importation/free-zones_en.

Freena. (1404). Future Free Zones: Fourth Wave Technology and Smart Industries. Free and Special Economic Zones News Site, Saturday, February 26, freena.ir/detail/70512. [In Persian].

Grubel, H.G., (1984). Free economic zones: good or bad? Aussenwirtschaft 39 (39) 43–56.

Hibbard, R.E., (1943). The Yugoslav Free Zone in Salonika: A Problem in International Cooperation, Northwestern University.

Hsu, W.K.K., Huang, S.H.S., Huynh, N.T. (2021) An evaluation model for foreign direct investment performance of free trade port zones, Promet - Traffic - Traffico 33 (6) 859–870, https://doi.org/10.7307/ptt.v33i6.3844.

ISNA. (2018). A mirage called the free zone. ISNA report on the Mazandaran free zone and interviews with professors. August 14, news number 97052412668. [In Persian].

Lotfali zadeh Lahroudi, A. (2024). A review of the free zone situations in scientific theories and development documents (Case Study: Aras Free Zone). Geography and Human Relationships, 6(4), 630-650. [In Persian] doi: 10.22034/gahr.2023.398663.1881

Madani, D., (1999). A review of the role and impact of export processing zones, World 33 (August) 2–7.

McCalla, R.J., (1990). The geographical spread of free zones associated with ports, Geoforum 21 (1) 121–134, https://doi.org/10.1016/0016-7185(90)90010-4.

OECD/EUIPO, (2017). Mapping the Real Routes of Trade in Fake Goods, OECD, Paris, https://doi.org/10.1787/9789264278349-en.

Papadopoulos, A. and Voidomatis, P., (1987). Evidence for periodic seismicity in the inner Aegean seismic zone, Pure Appl. Geophys. PAGEOPH 125 (4), 613–628, https://doi.org/10.1007/BF00879575.

Papadopoulos, N. and Malhotra, S., (2007). Export processing zones in development and international marketing: an integrative review and research agenda, J. Macromarketing 27 (2) 148–161, https://doi.org/10.1177/0276146707300070

Research Center of the Islamic Consultative Assembly. (1402). A review of the experience of free and special economic zones in the world of the UAE. Economic Studies Office, Business Group, Report ID; Subject Code 220, Serial Number 19106, July, 1-43. [In Persian].

Research Center of the Islamic Consultative Assembly. (1400). Analysis and study of the economic performance of the free trade and industrial zones of the Islamic Republic of Iran. Economic Studies Office, Subject Code 220, Serial Number 17492, May, 1-51. [In Persian].

Research Center of the Islamic Consultative Assembly. (1374). Reasons for the failure of free zones in Iran. Report 1500931 Research Office, December, 1-15. [In Persian].

Shadikhodjaev, (2011). International Regulation of Free Zones: an Analysis of Multilateral Customs and Trade Rules, 10, World Trade Rev, https://doi.org/ 10.1017/S1474745611000085.

shaghaghi shahri, V. (2017). Regional Integration and Its Impact on Foreign Direct Investment (FDI). Iranian Journal of Trade Studies, 21(84), 27-64. [In Persian].

DOR: 20.1001.1.17350794.1396.21.84.2.0

Trampus, F., Challenges, (2003). Threats and New Opportunities for the World’s Free Zone. Available online: https://www.openstarts.units.it/handle/10077/ 5595.

UNCTAD, (1996). Incentives and Foreign Direct Investment, United Nations, New York and Geneva.

UNCTAD, (1996). World investment report 1996: investment, trade and international policy arrangements, Foreign Trade Rev. 31 (3) 85–109, Available online: https://unctad.org/system/files/official-document/wir1996_en.pdf.

UNCTAD, World investment report (2019). special economic zones. Key Messages and Overview. https://www.imf.org/external/pubs/ft/bop/2019/pdf/19-25. pdf, 2019.

United Nations, (1990). Special Economic Zones, (SEZs).

WFZO, (2018). Free Zone of the Future, Path to Prosperity, World Free Zone Organization.

World Bank, (1992). Export Processing Zones, World Bank, Industry and Development Division. (Policy and Research Series Paper No. 20), Washington, D. C.