آسیب‌شناسی اجرای اعتبار مالیاتی تحقیق‌و‌توسعه در قانون جهش تولید دانش‌بنیان

علیزاده, پریسا; میرزایی دورکی, سید رضا; اسکندری, فاطمه

doi:10.22034/bs.2026.2088098.3231

آسیب‌شناسی اجرای اعتبار مالیاتی تحقیق‌و‌توسعه در قانون جهش تولید دانش‌بنیان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

پریسا علیزاده ¹

سید رضا میرزایی دورکی ²

فاطمه اسکندری ³

¹ استادیار، گروه تأمین مالی و اقصاد علم، فناوری و نوآوری، موسسه تحقیقات سیاست علمی کشور

² دانشجوی دکتری مطالعات نوآوری و توسعه فناوری‌های راهبردی، موسسه تحقیقات سیاست علمی کشور

³ دانشجوی دکتری سیاستگذاری علم و فناوری، دانشگاه تربیت مدرس

10.22034/bs.2026.2088098.3231

چکیده

سیاست اعتبار مالیاتی تحقیق‌وتوسعه به بنگاه‌ها اجازه می‌دهد بخشی از هزینه‌های پژوهشی خود را از مالیات بر درآمد کسر کنند یا حتی به سال‎‏های بعد منتقل نمایند. این ابزار در قانون جهش تولید دانش‌بنیان با هدف افزایش سرمایه‌گذاری بخش کسب‌وکار در تحقیق‌وتوسعه طراحی شده است، اما میزان تحقق آن بسیار کمتر از حجم پیش‌بینی‌شده بوده است. ازاین‌رو، هدف مقاله پژوهشی حاضر، آسیب‌شناسی اجرای سیاست اعتبار مالیاتی تحقیق‌وتوسعه در قانون جهش تولید دانش‌بنیان است. سؤال اصلی این است که عدم تحقق ظرفیت این ابزار سیاستی در ایران ناشی از چیست؟ مطالعه حاضر با رویکرد کیفی اکتشافی و در قالب مطالعه موردی انجام شده است. داده‌ها از طریق 23 مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با سه گروه کلیدی شامل سیاست‌گذاران و مجریان، خبرگان ارزیابی تحقیق‌وتوسعه و مدیران شرکت‌های واجد شرایط گردآوری و با استفاده از روش تحلیل محتوا و نرم‌افزار MAXQDA کدگذاری شده است. یافته‌ها پنج خوشه اصلی از چالش‌ها را آشکار می‌کند: کاستی‌های مربوط به طراحی و شمولیت ابزار، ضعف هماهنگی نهادی و فقدان اعتماد متقابل میان مجریان اصلی، پیچیدگی، ابهام و ناپایداری فرآیند اجرا و سامانه الکترونیکی مرتبط، محدودیت ظرفیت سیاستی، تحلیلی و اجرایی نهادهای متولی و ناهمگونی ویژگی‌های بنگاه‌ها و فعالیت‏های تحقیق‌وتوسعه که به بهره‌مندی نابرابر شرکت‌های کوچک و نوپا منجر شده است. یافته‌ها را می‏توان به عنوان نمودی از «شکاف طراحی–اجرا» تفسیر کرد که نشان می‌دهد در غیاب اعتمادسازی نهادی، هماهنگی بین‌بخشی مؤثر و سرمایه‌گذاری هدفمند در ظرفیت‌های اجرایی، حتی ابزارهای نسبتاً خوب از نظر طراحی نیز قادر به افزایش معنادار سرمایه‌گذاری بخش کسب‌وکار در تحقیق‌وتوسعه نخواهند بود.

کلیدواژه‌ها

اعتبار مالیاتی تحقیق‌وتوسعه

بخش کسب‏وکار

قانون جهش تولید دانش‌بنیان

اثر افزونگی تحقیق‌وتوسعه

عنوان مقاله English

A Diagnostic Analysis of the Implementation of the R&D Tax Credit under the Knowledge-Based Production Leap Law

نویسندگان English

Parisa Alizadeh ¹

Seyed Reza Mirzaei Douraki ²

Fatemeh Eskandari ³

¹ Assistant Professor, Department of Science, Technology and Innovation Financing and Economics, National Research Institute for Science Policy

² Corresponding author: PhD student in Innovation Studies and Strategic Technology Development, National Research Institute for Science Policy

³ PhD student in Science and Technology Policy, Tarbiat Modares University

چکیده English

The research and development (R&D) tax credit policy allows firms to deduct part of their R&D expenditures from income tax or carry unused credits forward to subsequent years. Introduced under the Knowledge-Based Production Leap Law, this policy aims to stimulate business investment in R&D. However, its actual implementation has fallen far short of expectations. This study therefore provides a diagnostic analysis of the implementation of the R&D tax credit policy in Iran to identify the factors underlying its limited effectiveness. Using an exploratory qualitative approach and a case study design, data were collected through 23 semi-structured interviews with policymakers and implementers, R&D assessment experts, and managers of eligible firms. The data were analyzed using content analysis with MAXQDA software. The findings identify five major clusters of implementation challenges: shortcomings in policy design and coverage; weak institutional coordination and a lack of mutual trust among key implementing actors; complexity, ambiguity, and instability in implementation procedures and the supporting electronic system; limited policy, analytical, and administrative capacity of responsible institutions; and the heterogeneity of firms and R&D activities, which has resulted in unequal access for small and start-up firms. The findings illustrate a design–implementation gap, suggesting that without institutional trust, effective inter-sectoral coordination, and targeted investment in implementation capacity, even well-designed policy instruments are unlikely to generate substantial increases in business R&D investment.

کلیدواژه‌ها English

R&‌‌‌D Tax Credit

Business Sector

Knowledge-Based Production Leap Law

R&‌‌‌D Additionality

Acemoglu, D. (2012). Introduction to economic growth. Journal of economic theory, 147(2), 545–550. https://doi.org/10.1016/j.jet.2012.01.023

Arrow, K. J. (1962). Economic welfare and the allocation of resources for invention. In The rate and direction of inventive activity: Economic and social factors (pp. 609–626). National Bureau of Economic Research / Princeton University Press. https://doi.org/10.3386/w13811

Borrás, S., & Edquist, C. (2013). The choice of innovation policy instruments. Technological Forecasting and Social Change, 80(8), 1513–1522. https://doi.org/10.1016/j.techfore.2013.03.002

Cirera, X., & Maloney, W. F. (2017). The innovation paradox: Developing-country capabilities and the unrealized promise of technological catch-up. World Bank. https://doi.org/10.1596/978-1-4648-1160-9

Co-operation, O. f. E., & Development. (2001). OECD Science, Technology and Industry Scoreboard: Towards a knowledge-based economy. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/sti_scoreboard-2001-en

Co-operation, O. f. E., & Development. (2023). Main Science and Technology Indicators. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/16097327

Cohen, W. M., & Levinthal, D. A. (1990). Absorptive capacity: A new perspective on learning and innovation. Administrative Science Quarterly, 35(1), 128–152. https://doi.org/10.2307/2393553

Garshasbi. (2017). Exports of High Technology products and emerging economies; Analysis of related components in Iranian economy. Commercial Surveys, 14(81), [In Persian] https://doi.org/https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.26767562.1395.14.81.1.8

Grossman, G. M., & Helpman, E. (1993). Innovation and growth in the global economy. MIT press.

Hall, B. H., & Van Reenen, J. (2000). How effective are fiscal incentives for R&D? A review of the evidence. Research policy, 29(4-5), 449–469. https://doi.org/10.1016/s0048-7333(99)00085-2

Hamid Reza Sahari Lafmajani, A. S. (2022). Examining the Design Dimensions of R&D Tax Credits for Iranian Firms Based on International Experiences and Proposing an Operational Framework. https://rc.majlis.ir/fa/report/show/1753689

Howlett, M., Mukherjee, I., & Rayner, J. (2014). The elements of effective program design: A two-level analysis. Politics and Governance, 2(2), 1. https://doi.org/https://doi.org/10.17645/pag.v2i2.23

Jalili, M., & Hedayatnazari, f. (2024). Improving the Competitiveness power of Iran's home appliance industry based on a comparative study of the plans and policies of selected countries. Commercial Surveys, 22(125), [In Persian] https://doi.org/10.22034/bs.2024.2015979.2893

Ker, D., & Galindo-Rueda, F. (2017). Frascati manual R&D and the system of national accounts. OECD Science, Technology and Industry Working Papers, 2017(6), 0_1–27. https://doi.org/https://doi.org/10.1787/edb6e020-en

Ltd, B. A. (2023). The Finnish Tax Administration’s guidance on the new R&D tax incentive out now. https://www.borenius.com/legal-alerts/2023/03/23/the-finnish-tax-administrations-guidance-on-the-new-rd-tax-incentive-out-now/

Lundvall, B.-A. (1992). National systems of innovation: towards a theory of innovation and interactive learning (Vol. 242). London Pinter. https://doi.org/https://doi.org/10.1080/08109029308629360

Narimani, M., Sahebkar Khorasani, S. M., & sahari, h. (2022). Historical assessment of tax exemptions for knowledge-based companies and technology units in Iran. [In Persian] https://doi.org/JR_NOWAV-11-2_003

Nelson, R. R. (1959). The simple economics of basic scientific research. Journal of political economy, 67(3), 297–306. https://doi.org/10.1086/258177

Romer, P. M. (1986). Increasing returns and long-run growth. Journal of political economy, 94(5), 1002–1037. https://doi.org/https://doi.org/10.1086/261420

Salamatbakhsh, F. (2025). Less than 7% of the Tax Credit under the Knowledge-Based Production Leap Law Was Realized. [In Persian] https://www.irna.ir/news/85844270

Souzanchi Kashani, E., & Fathollahi, R. (2026). Innovation and Productivity in the Iranian Industry: The Substitution Versus Complementary Role of the Internal and External R&D. Journal of Science and Technology Policy, [In Persian] https://doi.org/10.22034/jstp.2026.12118.1960

Taş, E., & Erdil, E. (2024). Effectiveness of R&D tax incentives in Turkey. Journal of the Knowledge Economy, 15(2), 6226–6272. https://doi.org/10.1007/s13132-023-01290-0

Trésor, D. g. d. (2021). Évaluation de la réforme du Crédit d’Impôt Recherche de 2008. https://www.tresor.economie.gouv.fr/Articles/2021/09/20/evaluation-de-la-reforme-du-credit-impot-recherche-de-2008

UNESCO. (2021). Iran. In S. Schneegans, T. Straza, & J. Lewis (Eds.), UNESCO science report: The race against time for smarter development (pp. 394–407). UNESCO Publishing. https://doi.org/10.18356/9789210058575

Wu, X., Ramesh, M., & Howlett, M. (2015). Policy capacity: A conceptual framework for understanding policy competences and capabilities. Policy and society, 34(3-4), 165–171. https://doi.org/https://doi.org/10.1016/j.polsoc.2015.09.001

Yaghoubi Manzari, p., & Aghamiri, S. O. (2025). Industrial Capability and Integration into the Global Economy: A Comparative Assessment of Iran’s Performance Relative to Selected Regional Economies. Commercial Surveys, 23(133), [In Persian] https://doi.org/10.22034/bs.2026.2078571.3190